नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद र अंशबण्डा कानून: मञ्जुरी, एकतर्फी आधार र समान अंश हक (दफा ९३–१०१, २०५–२०६)

संक्षिप्त कानुनी उत्तर (Quick Answer)
मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ को दफा ९३ ले पति-पत्नी दुवैको मञ्जुरीले जहिलेसुकै सम्बन्ध विच्छेद गर्न सकिने व्यवस्था गरेको छ, भने दफा ९४ (पतिले) र दफा ९५ (पत्नीले) का कानुनी आधारमा मञ्जुरीबिनै निवेदन दिन सकिन्छ; दफा ९९ अनुसार पतिको कारणबाट सम्बन्ध विच्छेद हुँदा पत्नीले माग गरेमा सम्बन्ध विच्छेद अघि नै अंशबण्डा गर्नुपर्नेछ र दफा २०५–२०६ ले बाबु, आमा, पति, पत्नी, छोरा र छोरीलाई समान अंशियार मानेको छ।
आपसी मञ्जुरी र एकतर्फी सम्बन्ध विच्छेदका कानुनी बाटाहरू
मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ को भाग ३, परिच्छेद ३ ले विवाह विच्छेदलाई स्पष्ट रूपमा तीन स्थितिमा बाँडेको छ:
- आपसी मञ्जुरीले सम्बन्ध विच्छेद (दफा ९३): पति र पत्नी दुवैले चाहेमा जहिलेसुकै पनि सम्बन्ध विच्छेद गर्न सक्नेछन्। यसका लागि दुवै पक्षको संयुक्त वा सहमतिपूर्ण निवेदन जिल्ला अदालतमा दर्ता भए पुग्छ र दफा ७०(१)(झ) अनुसार एकमुष्ट रु. ५०० अदालती शुल्क लाग्छ।
- पत्नीको मञ्जुरी बिना पतिले निवेदन दिन सक्ने अवस्था (दफा ९४):
- कानुन बमोजिम मानो छुट्टिएकोमा बाहेक पत्नी लगातार ३ वर्ष वा सोभन्दा बढी समयदेखि पतिको मञ्जुरी नलिई अलग बसेमा;
- पत्नीले पतिलाई खान लगाउन नदिएमा वा घरबाट निकाला गरिदिएमा;
- पतिको अङ्गभङ्ग हुने वा ठूलो शारीरिक वा मानसिक कष्ट हुने काम वा जालप्रपञ्च गरेमा;
- पत्नीले अन्य पुरुषसँग यौन सम्बन्ध राखेको ठहरेमा।
- पतिको मञ्जुरी बिना पत्नीले निवेदन दिन सक्ने अवस्था (दफा ९५):
- कानुन बमोजिम मानो छुट्टिएकोमा बाहेक पति लगातार ३ वर्ष वा सोभन्दा बढी अलग बसेमा;
- पतिले खान लगाउन नदिएमा वा घरबाट निकाला गरेमा;
- ठूलो शारीरिक वा मानसिक कष्ट हुने काम वा जालप्रपञ्च गरेमा;
- पतिले अर्को विवाह गरेमा वा अन्य महिलासँग यौन सम्बन्ध राखेको ठहरेमा; वा जबरजस्ती करणी गरेको ठहरेमा।
मेलमिलाप प्रयास र १ वर्षे अवधि — दफा ९८
एकतर्फी निवेदनमा अदालतले दफा ९७ बमोजिम पति-पत्नी बीच मेलमिलाप गराउने प्रयास गर्छ। तर सम्झाउँदा बुझाउँदा पनि मेलमिलाप हुन नसकेमा निवेदन परेको एक वर्षपछि अदालतले सम्बन्ध विच्छेद गरिदिनुपर्नेछ (दफा ९८)।
सम्बन्ध विच्छेद र अंशबण्डा, एकमुष्ट रकम तथा मानाचामल
- सम्बन्ध विच्छेद अघि अंशबण्डा (दफा ९९): दफा ९५ को खण्ड (ख), (ग), (घ), (ङ) वा (च) लगायत पतिको कारणबाट सम्बन्ध विच्छेद हुँदा पत्नीले माग गरेमा अदालतले सम्बन्ध विच्छेद गर्नुअघि नै सगोलको सम्पत्ति अंशबण्डा गराइदिनुपर्छ।
- अंशको सट्टा एकमुष्ट वा आवधिक खर्च (दफा १००): पत्नीले अंश नलिई पतिको सम्पत्ति/आम्दानीका आधारमा एकमुष्ट रकम वा वार्षिक/मासिक खर्च भराई लिन चाहेमा अदालतले सोहीअनुसार आदेश दिन सक्छ।
- सम्पत्ति नभएमा खान लाउने खर्च (दफा १०१): पतिको नाममा बण्डा लाग्ने सम्पत्ति नभई आम्दानी मात्र भएमा पतिको आम्दानीअनुसार खान लगाउने खर्च भराइदिन सकिन्छ। तर पत्नीले अर्को विवाह गरेमा वा पत्नीको आम्दानी पतिभन्दा बढी भएमा दफा १०१ बमोजिमको खर्च दिनुपर्दैन।
सगोलको सम्पत्तिमा अंशबण्डा: अंशियार र समान हक — दफा २०५ र २०६
- दफा २०५: सगोलको सम्पत्ति अंशबण्डा गर्दा पति, पत्नी, बाबु, आमा, छोरा र छोरी सबै अंशियार मानिन्छन्।
- दफा २०६: प्रत्येक अंशियार अंशको समान हकदार हुन्छन्। यदि अंशबण्डा गर्दाका बखत कुनै महिला अंशियार गर्भवती भएमा र जन्मने शिशु अंशियार हुने भएमा गर्भको शिशुका लागि समेत बराबर अंश भाग छुट्याएर मात्र अंशबण्डा गर्नुपर्छ।
NKP २०८२ का दुई महत्वपूर्ण अंश नजिरहरू
- ने.का.प. २०८२, नि.नं. ११४४३: अंश हक नैसर्गिक अधिकार भएकाले स्पष्ट रूपमा परित्याग वा विधिवत् प्राप्ति नभएसम्म सो हक स्वतः समाप्त हुँदैन।
- ने.का.प. २०८२, नि.नं. ११४५४: अंश जन्मसिद्ध हक भए तापनि एकपटक विधिवत् अंश लिई छुट्टी भिन्न भई व्यवहार गरिसकेपछि सोही सम्पत्तिमा पटकपटक अंश दाबी गर्न मिल्दैन।
अंश तथा सम्बन्ध विच्छेद फिरादमा फाँटबारी, वंशावली र सम्पत्ति विवरण व्यवस्थित राख्न अदालती शुल्क र म्याद क्याल्कुलेटर बाट दस्तुर यकिन गर्नुहोस्।
प्रायः सोधिने प्रश्न (FAQ)
यदि अर्को पक्षले नमानेमा अदालतबाट सम्बन्ध विच्छेद हुन कति समय लाग्छ?
मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ को दफा ९७ र ९८ अनुसार मञ्जुरीबिना परेको निवेदनमा अदालतले सम्भव भएसम्म मेलमिलापको प्रयास गर्छ। मेलमिलाप हुन नसकेमा निवेदन परेको एक वर्षपछि अदालतले सम्बन्ध विच्छेद गरिदिनुपर्ने स्पष्ट कानुनी व्यवस्था दफा ९८ को प्रतिबन्धात्मक वाक्यांशमा छ।
के सम्बन्ध विच्छेद गर्ने पत्नीले सधैँ अंश नै लिनुपर्छ, वा एकमुष्ट खर्च माग्न सकिन्छ?
दफा ९९ बमोजिम पतिको कारणबाट सम्बन्ध विच्छेद हुँदा पत्नीले चाहेमा अंशबण्डा गर्न लगाउन सक्छिन्। तर दफा १०० अनुसार पत्नीले अंश नलिई एकमुष्ट रकम वा वार्षिक/मासिक खर्च मागेमा अदालतले पतिको सम्पत्ति वा आम्दानीका आधारमा खर्च दिलाउन सक्छ; दफा १०१ बमोजिम सम्पत्ति नभएमा आम्दानीको आधारमा खान लगाउने खर्च भराई दिन सकिन्छ (अर्को विवाह गरेमा खर्च रोकिन्छ)।
के एकपटक अंश लिइसकेपछि फेरि दोस्रो पटक अंश दाबी गर्न मिल्छ?
सर्वोच्च अदालतको NKP २०८२, नि.नं. ११४५४ अनुसार अंश जन्मसिद्ध हक भए तापनि एकपटक अंश लिई छुट्टी भिन्न भइसकेपछि अंश हक समाप्त हुने भएकाले पटकपटक अंश दाबी गर्न मिल्दैन। तर नि.नं. ११४४३ अनुसार बकसपत्रजस्तो कारोबार हुँदा पनि स्पष्ट परित्याग नभएको हक जीवित रहन सक्छ।

प्रमाणित नेपाल ऐन र NKP नजिर खोजी, मस्यौदा र अदालती शुल्क गणना एकै ठाउँमा।



